Miundombinu ya michezo lazima ifanye biashara mwaka mzima

FIKIRIA mwekezaji anayejenga jengo kubwa la maduka, kisha analifungua siku mbili tu kwa mwezi. Siku nyingine zote milango inabaki imefungwa huku gharama za ulinzi, umeme na matengenezo zikiendelea. Je, biashara hiyo inaweza kudumu? Kwa namna fulani, hivyo ndivyo tunavyotazama baadhi ya viwanja vyetu vya michezo.

Kwa miaka mingi, tumepima mafanikio ya uwanja kwa idadi ya viti, ukubwa wa jukwaa na mechi kubwa zinazoweza kuchezwa. Tunajivunia uwanja unapojaza mashabiki, lakini hatujiulizi kinachofanyika siku zilizobaki. Swali la uchumi ni hili: uwanja huo unajipatiaje fedha za kujiendesha wakati hakuna mchezo?

Uwanja wa kisasa ni mali ya kiuchumi. Zaidi ya kuwa sehemu ya soka, unaweza kutoa nafasi za mikutano, maonesho ya biashara, matamasha, mafunzo, shughuli za makampuni na burudani za familia. Maeneo yanayouzunguka yanaweza kutumika kwa migahawa, maduka ya vifaa vya michezo na huduma nyingine, kwa kuzingatia usalama na matumizi yaliyopangwa.

Tuchukulie mfano wa uwanja wenye nafasi zinazofaa kwa matumizi mchanganyiko. Jumatatu unaweza kuwa na mafunzo ya uongozi, Jumatano maonesho ya bidhaa, Ijumaa tamasha na Jumapili mechi. Mapato yanayotokana na shughuli hizo yanaweza kusaidia kulipa gharama za uendeshaji na kupunguza utegemezi wa ruzuku. Hapa ndipo tunahitaji kubadili dhana kutoka ‘kusimamia uwanja’ kwenda ‘kuendesha biashara ya uwanja’. Msanifu wa majengo, mtaalamu wa masoko, meneja wa matukio, mhasibu na mtaalamu wa huduma kwa wateja wote wana nafasi. Uzoefu wa kusimamia timu ya mpira pekee hautoshi kuendesha mali kubwa ya kibiashara.

Kwa Tanzania, mjadala huu ni muhimu tunapowekeza katika miundombinu ya mashindano makubwa. Gharama za ujenzi huwa zinaonekana wazi, lakini gharama za maisha yote ya jengo; matengenezo ya nyasi, taa, usafi, usalama na ukarabati zinaweza kupuuzwa. Bila mpango wa mapato ya muda mrefu, uwanja mzuri unaweza kuwa mzigo kwa walipakodi.

Sekta binafsi inaweza kusaidia kupitia mikataba yenye masharti yanayolinda maslahi ya umma. Kwa mfano, mwekezaji anaweza kuendesha mgahawa, duka au eneo la mikutano kwa makubaliano maalumu. Lakini kila mkataba unapaswa kueleza nani analipia matengenezo, viwango gani vya huduma vinahitajika na mapato yanagawanywa kwa utaratibu upi.

Fursa nyingine ni matangazo na haki za majina ya baadhi ya maeneo ya biashara, pale sheria na mikataba inaporuhusu. Kampuni inaweza kulipia nafasi ya kujitangaza ikiwa uwanja una wageni wengi na shughuli zinazojulikana mapema. Hata hivyo, kufanya biashara hakumaanishi kuwafungia nje wananchi wasio na uwezo mkubwa wa kulipa. Viwanja vya umma vinapaswa kuendelea kuhudumia shule, vijana, watu wenye ulemavu na shughuli za jamii. Kuweka vipindi vya matumizi ya jamii na huduma za kulipia kunaweza kusaidia kutimiza wajibu wa kijamii na wa kifedha kwa pamoja.

Teknolojia nayo ni muhimu. Tiketi za kidijitali, malipo ya kielektroniki na mfumo wa kuhifadhi nafasi vinaweza kupunguza mianya ya upotevu wa mapato. Takwimu za mahudhurio na matumizi ya wateja zinawasaidia wasimamizi kuelewa huduma zinazohitajika.

Uwanja usijue tu watu wangapi wameingia; ujue pia wanarudi kwa sababu gani. Halmashauri zinapaswa kuangalia biashara zinazoizunguka miundombinu. Mipango ya usafiri, maeneo salama ya watembea kwa miguu, maegesho, usafi na nafasi za wafanyabiashara wadogo ni sehemu ya mafanikio ya uwanja. Bila mpango huo, faida inaweza kufika kwa watu wachache huku jamii inayouzunguka ikibaki pembeni.

Mpango wa biashara ya uwanja uanze kwa ramani ya matumizi ya mwaka mzima. Wasimamizi waorodheshe siku za mechi, mazoezi, matukio ya jamii na vipindi vinavyoweza kupangishwa. Kila matumizi yawekwe kwenye hesabu ya mapato, gharama za ulinzi, usafi, umeme na athari zake kwa nyasi na vifaa. Ratiba hiyo ikitangazwa mapema, waandaaji wa matukio wanaweza kupanga shughuli zao kwa uhakika.

Si kila eneo la uwanja lazima liwe na shughuli zinazofanana. Vyumba vya mikutano vinaweza kupangishwa bila kuingilia eneo la kuchezea; maeneo ya wazi yanaweza kukaribisha maonesho yanayozingatia usalama. Kipaumbele kiwe kutofanya tukio moja kuharibu uwanja na kuongeza gharama zisizotarajiwa. Kabla ya kuidhinisha shughuli, menejimenti inahitaji tathmini ya athari kwa miundombinu, watu na mazingira.

Uwanja pia unaweza kuwa kitovu cha kujifunza. Ziara za wanafunzi, programu za michezo kwa watoto na mafunzo ya usimamizi wa matukio vinaweza kufanyika kwa ratiba. Lakini huduma za jamii zisigeuzwe kisingizio cha kutoandika mapato na matumizi.

Ni muhimu kutenganisha shughuli zinazotoa faida moja kwa moja na zile zinazotekeleza wajibu wa kijamii ili kila moja ipimwe kwa kigezo sahihi. Mikataba ya huduma za migahawa, maegesho na matangazo iwe na ushindani wa haki na ukaguzi unaowezekana. Msukumo wa kuongeza mapato unaweza kuleta bei kubwa kupita kiasi au kuwabagua wafanyabiashara wadogo.

Hivyo, vipengele vya ubora wa huduma, usalama wa chakula, ufikiaji wa watu wenye ulemavu na njia ya kushughulikia malalamiko ni muhimu sawa na kodi inayolipwa. Kila robo mwaka, uongozi unaweza kuchapisha taarifa fupi kuhusu siku zilizotumika, mapato, gharama za matengenezo na ajira zilizosaidiwa.

Takwimu hizo zitaonyesha kama shughuli mpya zinaongeza thamani au zinatumia rasilimali bila faida. Bila uwajibikaji huo, hata uwanja wenye matumizi mengi unaweza kuonekana wenye mafanikio huku ukiendelea kupata hasara.

Menejimenti inaweza kuanza na uchambuzi wa mahitaji ya wateja wa eneo lake. Je, kuna kampuni zinazotafuta vyumba vya mikutano, shule zinazohitaji maeneo ya mazoezi au vikundi vinavyotaka kuandaa matamasha? Majibu yatasaidia kuchagua shughuli zenye uwezekano wa kupata wateja.

Utafiti huo pia ufanyike kabla ya kuongeza majengo mapya. Kutumia vizuri kilichopo kunaweza kuwa na manufaa kuliko kujenga bila makadirio ya gharama za uendeshaji. Hivyo, mkakati wa uwanja uunganishwe na mpango wa maendeleo ya mji, usafiri na mahitaji ya wakazi wa jirani.

Kipimo sahihi cha mafanikio ya uwanja kisiwe picha nzuri ya ufunguzi wake pekee. Kiwe ajira unazozalisha, mapato unayokusanya, shughuli unazohudumia na uwezo wake wa kujitunza. Tunahitaji viwanja vinavyofanya kazi kiuchumi, si vinavyosubiri ratiba ya mechi. Soka linaweza kujaza viti kwa dakika tisini; usimamizi mzuri unaweza kufanya uwanja uzalishe thamani mwaka mzima.

Gastor Mtweve

Mchambuzi wa uchumi wa michezo na mikakati ya biashara