Kwa nini Tanzania lazima ijenge uchumi imara wa michezo

KILA mwisho wa wiki, maelfu ya Watanzania hukusanyika viwanjani, majumbani na kwenye maeneo ya starehe kufuatilia soka. Tunashangilia mabao, tunabishana kuhusu waamuzi na tunatetea timu zetu kwa nguvu zote. Lakini kipenga cha mwisho kinapolia, swali muhimu hubaki bila jibu: michezo inatuingizia fedha kiasi gani kama taifa?

Michezo si burudani pekee. Ni shughuli ya kiuchumi inayoweza kuzalisha ajira, mapato ya kodi, biashara mpya na uwekezaji. Mechi moja inaweza kuwapatia kazi wauzaji wa chakula, madereva, waandishi wa habari, walinzi, wapigapicha, wahudumu wa usafi na wauzaji wa vifaa vya michezo. Mashabiki wanaposafiri kutoka mkoa mmoja kwenda mwingine, hoteli na migahawa pia hupata wateja.

Kwa mtazamo huo, Simba, Yanga, Azam na klabu nyingine si timu zinazowania pointi tu. Zinaweza kuwa chapa zenye thamani kubwa kibiashara. Mashabiki wao si watazamaji pekee; wanaweza kuwa wanachama wanaolipia huduma, wanunuzi wa bidhaa halisi, wateja wa maudhui ya kidijitali na washirika wa shughuli mbalimbali.

Hata hivyo, fedha za milangoni na udhamini wa hapa na pale haviwezi kujenga klabu endelevu. Klabu zinahitaji vyanzo vingi vya mapato: jezi na bidhaa rasmi, uanachama, akademi, matangazo, shughuli za viwanjani na huduma za kidijitali. Zinahitaji pia wataalamu wa fedha, masoko, sheria, mawasiliano na usimamizi wa kimkakati.

Uchumi wa michezo ni mfumo mpana unaounganisha wanamichezo, mashabiki, wawekezaji, serikali na watoa huduma. Tukifanya vizuri eneo moja na kupuuza mengine, thamani kubwa itaendelea kutupita. Uwanja bora bila mpango wa biashara unaweza kuwa mzigo wa matengenezo badala ya chanzo cha mapato.

Chukulia mfano wa uwanja unaotumika kwa mechi chache tu. Kwa nini usitumike pia kwa makongamano, maonesho, matamasha na shughuli za jamii? Eneo lake linaweza kusaidia biashara za migahawa, maduka na huduma za usafiri. Hivyo, uwekezaji wa michezo unaweza kuchochea uchumi wa eneo hata siku ambazo hakuna mechi.

Fursa haziishii kwenye klabu kubwa. Kijana wa Dodoma anaweza kuanzisha huduma ya takwimu za mechi; wa Mwanza akafungua biashara ya vifaa vya mazoezi; na wa Mbeya akaanzisha mashindano ya jamii yanayosimamiwa kitaalamu. Wengine wanaweza kujiajiri katika upigaji picha, uzalishaji wa video, mazoezi ya afya, tiba ya michezo au uendeshaji wa matukio.

Simu janja na intaneti zimepunguza gharama za kuanza baadhi ya biashara hizi. Lakini kuwa na ukurasa wa mitandao ya kijamii si sawa na kuwa na biashara. Mzalishaji wa maudhui anahitaji taarifa sahihi, hadhira inayoaminika, maadili na mpango wa mapato. Uaminifu ndio mtaji unaoweza kugeuza watazamaji kuwa wateja.

Uwekezaji wa michezo pia usionekane kama hisani. Kampuni inapodhamini mashindano yenye mpango mzuri, inaweza kuongeza utambulisho wa bidhaa na kufikia wateja. Lakini wawekezaji wanahitaji uwazi. Klabu na vyama vinapaswa kuwa na hesabu zinazokaguliwa, mikataba inayoeleweka na taarifa zinazoonyesha fedha zimetumikaje.

Serikali ina wajibu wa kuweka mazingira mazuri kwa kulinda viwanja vya wazi, kuboresha miundombinu, kuweka kanuni zinazoeleweka na kujumuisha michezo kwenye mipango ya ajira na uchumi. Shule na vyuo vinaweza kufundisha usimamizi wa michezo, uchambuzi wa takwimu na ujasiriamali wa sekta hii.

Tusisahau wanamichezo wenyewe. Umaarufu na uwezo wa kucheza havidumu milele. Wachezaji wanahitaji elimu ya fedha, ushauri wa mikataba na mpango wa maisha baada ya kustaafu. Vipaji vinapaswa kuwa mwanzo wa usalama wa maisha, si njia ya kupata fedha nyingi kwa muda mfupi kisha kurudi kwenye shida.

Kwanza, tuwe na utaratibu wa kupima thamani ya michezo badala ya kutegemea hisia. Kila mashindano yanaweza kufuatiliwa kwa idadi ya watazamaji, mapato ya tiketi, matumizi ya wageni na kazi zilizotolewa. Hii haimaanishi kwamba fedha ndio kila kitu; afya, mshikamano na malezi ya vijana navyo ni faida muhimu. Lakini bila takwimu za msingi, itakuwa vigumu kuwashawishi wawekezaji na kupanga bajeti za umma kwa ufanisi.

Pili, mnyororo wa thamani unaanza hata kabla ya mechi. Kuna wanaotengeneza jezi, wanaochapisha tiketi, wanaosambaza chakula, wanaopanga ratiba na wanaotoa huduma za mawasiliano. Tukiweka taratibu zinazowawezesha wazalishaji wa ndani kushindania kandarasi kwa uwazi, sehemu kubwa zaidi ya matumizi inaweza kubaki ndani ya jamii. Hapo ndipo mchezo mmoja unakuwa kichocheo cha biashara nyingi badala ya tukio la saa chache.

Tatu, usimamizi wa fedha uwe sehemu ya utamaduni wa taasisi za michezo. Bajeti inayotegemea matarajio ya ushindi pekee inaweza kuyumba matokeo yanapobadilika. Klabu inahitaji akiba ya dharura, udhibiti wa mikataba, utaratibu wa kulipa madeni na mipango inayoweza kuhimili msimu mbaya. Watendaji wakitoa taarifa za mara kwa mara kwa wadau, wanajenga uaminifu unaoweza kuvutia washirika wa muda mrefu.

Nne, ushirikiano wa shule, vyuo, serikali za mitaa na kampuni unaweza kujenga njia ya vipaji kuwa ajira. Mashindano ya vijana yanaweza kuandaliwa kwa viwango vya usalama na kupatiwa huduma za afya, huku wanafunzi wakipata nafasi ya kufanya mafunzo kwa vitendo. Hiyo ni njia ya kuunganisha afya ya jamii, elimu na shughuli za kiuchumi bila kuweka mzigo wote kwa klabu kubwa.

Mwisho, tusisahau tofauti za maeneo. Mradi unaofaa Dar es Salaam hauwezi kunakiliwa moja kwa moja katika kila wilaya. Utafiti wa mahitaji, uwezo wa wananchi kulipa na hali ya miundombinu unapaswa kuongoza maamuzi. Mikoa inaweza kuanza kwa mashindano madogo yenye hesabu safi na kupanua huduma kadiri soko linavyothibitisha mahitaji.

Kwa hiyo, tunahitaji pia jukwaa la majadiliano kati ya klabu, wajasiriamali na taasisi za elimu. Majadiliano hayo yawe na matokeo yanayoonekana: mipango ya pamoja, mafunzo yanayohitajika na taarifa za maendeleo. Tusihitimishe mafanikio kwa idadi ya mikutano; tupime huduma zilizoboreshwa na kazi zilizotengenezwa kwa wananchi.

Tanzania ina mashabiki wenye hamasa, vijana wenye vipaji na klabu zinazotambulika. Tunachohitaji zaidi ni fikra za kibiashara, uongozi wa uwajibikaji na ushirikiano wa taasisi mbalimbali. Kipenga cha mwisho kisimaanishe mwisho wa fursa. Michezo inatupa furaha na umoja; uchumi wa michezo unaweza kutupa kazi na ustawi. Ni wakati wa kujenga vyote viwili.

Gastor Hilary Mtweve ni mchambuzi wa uchumi wa michezo na mikakati ya biashara